Opera Nabucco > Giuseppe Verdi

Giuseppe Verdi

Nabucco een beschouwing van de man, de mens, de tijd en de opera

Auteur: Ernst Daniël Smid

Nabucco - Nabuccodonosor - Nabuchadnezzar (604-562 voor Chr.).

Volgens Verdi's eigen woorden aan zijn goede vriend "begon met Nabucco mijn carrière". Deze megasuccesvolle opera was van meet af aan het gedroomde 'echte' begin van een carrière die in de opera zijns gelijke niet zou vinden. Verdi werd de uiteindelijke keizer van de Italiaanse opera. De wat bleke pokdalige baardige schuchtere jongeman die tijdens zijn studietijd geen enkele aansluiting kon vinden met zijn medestudenten en altijd op zichzelf was, begon zijn operaoeuvre met een aanvankelijk klein succesje, zijn "Oberto, conte di San Bonifacio", maar het beloftevolle begin werd overschaduwd door een waar fiasco, de première van zijn 2e opera "Un giorno die Regno" beter bekend als "Il finto Stanislao". Zelf weet hij het aan het grote drama in zijn leven. Naar eigen zeggen verloor hij binnen 3 maanden zijn gehele gezin aan ziektes. Zijn zoon Icilio, zijn dochter Virginia en zijn door hem aanbeden vrouw Margherita Barezzi. Hoe tragisch het geweest moge zijn, de juiste datum van het zware verlies lag niet in 1839 in de maanden voorafgaand aan "Un giorno di Regno", maar lag tussen 1838 en 1840. Binnen twee jaar werden uit zijn huis 3 doodskisten gedragen.

Dochter Virginia ontviel hem in 1838 aan wat men denkt hersenvliesontsteking, maar als ultieme beproeving zag hij hoe een klein jaar daarna zijn zoon Icilio bezweek aan een onbekende en destijds onbehandelbare ziekte. Hij voelde zich niet goed en werd met de week slechter en slechter om uiteindelijk te bezwijken. Maar de beproeving was nog niet voorbij: een half jaar na de dood van zijn beide kinderen bezweek ook nog zijn geliefde Margherita Barezzi, de dochter van de man die alles voor hem had betekend. Antonio Barezzi, die hem als een zoon in huis nam en met grote voldoening toe zag hoe zijn eigen dochter en zijn pleegzoon naar elkaar toe groeiden. Maar het gehele geluk van Verdi was nu verloren gegaan. Verdi was weer helemaal alleen en zag na de deceptie van "Un giorno di Regno" geen enkele reden meer om nog maar één noot op papier te zetten. Hij keerde nog wel terug aan de Scala, maar dan als bezoeker of als dirigent van zijn "Oberto". Hij zou wat later diezelfde opera in Genua dirigeren en er zelfs wat nieuwe muziek voor schrijven, maar aan wat nieuws beginnen... geen haar op zijn hoofd die daaraan wilde denken.

Maar daar rekende hij buiten de man die hem tot zijn grootste succes zou lijden. Merelli, de impresario van het Teatro alla Scala en de Weense Opera, zag in Verdi de componist van zijn dromen. Maar zelfs Merelli leek niet in staat Verdi op andere gedachten te brengen en dus probeerde hij het met een list. Hij vroeg Verdi bij hem te komen en vertelde hem over een dilemma waarin hij verkeerde. Hij had Otto Nicolai (een succesvol componist van o.a. "Die Lustigen Weiber von Windsor") een libretto gegeven maar deze zei er niets mee te kunnen. Bovendien had hij andere dingen aan zijn hoofd. Of Verdi even wilde doorlezen wat er aan mankeerde.

Verdi weigerde maar Merelli liet zich niet zo maar afwimpelen en stopte het libretto in de zak van Verdi en stuurde hem weg. "Morgen terugkomen en vertellen wat je ervan vindt". En hij werkte de tegenstribbelende Verdi de deur uit. Met enige tegenzin gooide Verdi eenmaal thuisgekomen het libretto op tafel, trok zijn jas uit en nam plaats aan de tafel.

Het boek was opengevallen op "Va Pensiero sull' agli dorate..". Een waarachtig bijbelse tekst die hem aangreep en dus was zijn hart geopend en begon hij de "leesklus". Verdi was verrukt...prachtige teksten en een intrigerend herkenbaar verhaal. Een bijbels gegeven en hij las maar wat graag de bijbel. Ietwat verbazend voor een man die als rijpe volwassene agnost werd. "Nabuccodonor", zo heette de opera origineel, was trouwens geen onbekend werk voor Verdi, want op 6 september 1838, 3 weken na de dood van zijn dochtertje Virginia en een paar weken voor de dramatische dood van zijn zoontje Icilio, zag hij het al als ballet uitgevoerd ter gelegenheid van de kroning van Franz Ferdinand van Oostenrijk tot koning van Venetië en Lombardije.

Bij het lezen vielen alle stukken op zijn plaats en de volgende ochtend was zijn commentaar: 'Ik weet niet wat Nicolai er niet aan bevalt, het is een meesterwerk". De tekst was van Solera, een grootheid uit die tijd. De eerste klap was een daalder waard en dus was Merelli snel van zijn probleem af... ´ls hij Verdi zo gek zou kunnen krijgen om die sublieme tekst van zijn meesterlijk muziek zou willen voorzien. Maar Verdi had zichzelf gezworen nooit, nooit meer te componeren na de ellende van de afgelopen tijd. Merelli greep naar drastische maatregelen. Hij sloot Verdi op en deed de deur op slot. "Zo... en nu aan het werk"! Er was voor Verdi geen ontkomen meer aan.

Eind 1841 was het stuk klaar om opgevoerd te worden, maar weer was er een probleem. Merelli had al 3 opera's geboekt voor dat seizoen en er was geen plaats voor "Nabucco". Verdi moest volgens hem een jaar langer wachten op zijn "Nabucco", maar toen kwam de ware Verdi tevoorschijn. De man die later altijd kreeg wat hij wilde. Hij eiste van Merelli dat het stuk dit jaar zou worden opgevoerd of helemaal niet! Merelli zag in dat "Nabucco" wel moest worden opgevoerd en dat jaar zag Milaan 4 opera's in plaats van 3. Maar Merelli had nóg een probleem, het hele budget voor dat jaar zat al in die drie nieuwe producties. Met andere woorden er was geen geld voor een opvoering, maar als Verdi genoegen zou nemen met gebruikte decors en afgedragen en verstelde kostuums zou Merelli aan zijn wensen kunnen voldoen. Verdi ging akkoord. Maar hij had wel wensen qua bezetting van de rollen. Giuseppina Strepponi als Abigaile, Giorgo Roncone als Nabucco. Dat lukte allemaal en al bij de ouverture stond de zaal op zijn kop. Toen het doek openging en de gerecyclede decors, overgeschilderd en wel, van mooi licht voorzien aan het publiek getoond werden, kreeg de opera een staande ovatie van wel 10 minuten!! Het befaamde "Va Pensiero.." werd op aandringen van een uitzinnig publiek gebisseerd.

"Nabucco" was hét grote succes waar iedereen op leek te wachten. In één klap stond Verdi naast groten als Donizetti en Paisiello. Maar waar het publiek op de banken stond was de kritiek terughoudender. Eén van de grootste criticasters was Otto Nicolai, (die het stuk ooit niet wilde!). Hij vond het opruiend, in de toch al rumoerige tijd van toen. Wat wil je, hij weigerde ooit het libretto om aan zijn gedroomde opera "Il Proscritto" te kunnen blijven werken, maar dat stuk werd een fiasco, tja dan zijn de druiven zuur. Het leidde uiteindelijk tot een breuk tussen Nicolai en Merelli, en Nicolai zocht zijn heil in Wenen en verliet Milaan.

Natuurlijk had hij gehoord van het ongekende succes van Verdi's "Nabucco" en Nicolai bezwoer iedereen die het maar horen wilde hoe slecht Verdi's werk was. "Zijn partituren hebben trekjes van een idioot en als componist is en blijft Verdi een amateur... ach een man met het hart van een ezel en eigenlijk een zielig hoopje mens". Nee volgens hem bestond "Nabucco" louter uit tirades van scheldwoorden, beledigingen, waanzin, bloedvergieten en moord. Zeker geen thema voor de verheven kunst van de opera. Hoe het ook zij.. Verdi had met zijn "Nabucco" een aanvang geproefd van succes. Succes dat hem zou blijven toestromen tot aan zijn afscheid van de opera zo'n 60 jaar en 25 opera's later.

1834-1842

Van begin tot "Nabucco"

Verdi's imposante carrière begon eigenlijk met een uitnodiging van de directeur van het toenmalige Teatro Filodrammatico in Milaan aan Verdi om eens een stuk te schrijven voor dat theater. De directeur had gezien hoe ongelooflijk talentvol Verdi was ingevallen als repetitor en dirigent van Haydn's "Schöpfung" in 1834. Bovendien maakte hij indruk als dirigent van Rossini's "La Cenerentola". De directeur, Pietro Massini, had ook al een libretto en Verdi ging aan de slag. "Rocester" zou het gaan heten. Maar volgens Verdi kwam Massini wat later met een libretto dat na enige revisie door de befaamde Solera meer geschikt leek om als basis te dienen en "Oberto, conte di Stanislao" zou gaan heten. Wat er verder gebeurde met "Rocester" is volkomen onduidelijk. Verloren gegaan of verscheurd door Verdi, of dan toch omgewerkt tot "Oberto"? Niemand weet het schijnbaar echt.

Hoe het ook zij het werk vlotte niet echt. Verdi was met andere dingen bezig. Hij wilde maar wat graag de baan van muziekdirecteur van Busseto en dirigeerde daar de nodige uitvoeringen van het plaatselijke orkest. Steeds weer bezwoer hij Massini dat hij bij zijn terugkomst naar Milaan het werk af zou hebben. Uiteindelijk zou hij Oberto componeren tussen januari en september 1836. Waarom doet iemand zo lang over zijn ultieme kans? Wel er gebeurt meer in het leven. Zo kreeg Verdi na de nodige ophef de post van Maestro di Musica van Busseto uit handen van de minister van binnenlandse zaken van het hertogdom Parma. Zo die was binnen. En dus met een geregeld inkomen was het tijd voor een gezin. Hij trouwde kort na zijn benoeming met de dochter van zijn weldoener, Margherita Barezzi. Het leven kreeg langzaam vorm. Verdi doceerde muziek en woonde met zijn jonge vrouw in een paar kamers van het Palazzo Tedaldi.

Verdi schreef vele vele werken die hijzelf later allemaal als onvolwassen beoordeelde en persoonlijk verbrandde. Er zijn maar een paar werken aan zijn vernietigingswoede ontsnapt. Op 26 maart 1837 werd het gezinnetje Verdi verblijd met de geboorte van Virginia en al op 11 juli 1838 volgde de geboorte van zoon Icilio. Maar de blijdschap over hun zoontje moest snel plaats maken voor verbijstering en verdriet. Nauwelijks een maand na Icilio's geboorte, op 12 augustus verloren de Verdi's hun Virginia. De Verdi's hadden het wel gezien in Busseto en zochten troost en vergetelheid in Milaan, waar Giuseppe probeerde zijn opera "Oberto" opgevoerd te krijgen. Hij gaf zijn goedbetaalde baan als muziekdirecteur van Busseto ook op en in februari 1839 verhuisden Giuseppe, Margherita en hun zoon Icilio definitief naar Milaan.

En eindelijk in november ging zijn "Oberto" in première. Maar weer moest Verdi door een zwaar en diep dal. Tijdens de repetities van "Oberto" in oktober werd Icilio ziek en teerde voor de ogen van zijn vader en moeder weg. Het gezin was plotseling kinderloos. Papa en mama radeloos. De première werd door Verdi als in een roes ervaren als matig succesvol, maar daar doet hij de waarheid toch enig geweld aan, want als het zo matig was, waarom was het wereldberoemde uitgevershuis Ricordi dan bereid veel geld te betalen voor de partituren? Nee Ricordi zag wel degelijk de potentie van een groot maestro en greep zijn kansen. Bovendien stond de directie van de Scala na afloop met een 3 jarig contract voor de neus van de gekwelde Verdi te zwaaien. Zó zwak was het dus ook niet! Het publiek had bovendien "Oberto" warm ontvangen en dus zag de toekomst van de musicus Verdi er glanzend uit, dit in tegenstelling tot de man en vader van wat ooit een gelukkig gezin was. Verdi was en bleef een gebroken man, daar hielp op dat moment geen succesvolle première aan. Verdi had het liefst zijn 2 eerste opera's als niet geschreven beschouwd. Hij zag ze als de twee kinderen die hij ook in het echte leven had verloren of misschien offeren?

Want alhoewel Verdi steeds zelf bezwoer dat "Nabucco" het begin van zijn carrière betekende denken de kenners en de geschiedschrijvers daar ietwat genuanceerder over. "Oberto" was in Verdi's tijd een succes. De pers loofde de maestro om zijn prachtige orkestratie, zijn gloedvolle zanglijnen en zijn puurheid en innovatieve kracht. "Oberto" zou echter niet tot het grote standaardrepertoire blijven behoren. Als het nog opgevoerd wordt dan bijna altijd in samenhang met een jubileum.. Verdi's 50e sterfdag, (1951, La Scala) of het 100 jarige bestaan van "Oberto" (1939, Busseto).

Na alle ellende in huize Verdi durfde impresario Merelli het aan Verdi op te dragen een komische opera te schrijven. Tja je moet maar durven én Verdi had natuurlijk een 3 jarig contract aan de Scala, dus moest er productie geleverd worden voor het aanstaande seizoen. De keus was gevallen op "Un giorno di Regno". Verdi stortte echter totaal in en moest een aantal weken door zijn Margherita verzorgd worden en dus liep hij wat achter op schema. Verdi knapte op, maar Margherita werd zwakker en zwakker. De diagnose was snel gesteld door de dokter, encefalitis ofwel hersenvliesontsteking. Verdi riep snel zijn schoonvader op naar Milaan te komen, want hij zag de ellendige bui al hangen. Kort daarna stierf Margherita in de armen van haar vader.

Verdi was ontroostbaar en zeker niet in staat om een komische opera te gaan schrijven. Hij verliet Milaan en keerde terug naar Busseto en smeekte Merelli zijn contract te ontbinden. Maar Merelli stemde natuurlijk niet toe. Hij gunde Verdi de tijd om zijn verdriet te verwerken maar riep hem daarna op naar Milaan terug te keren. Verdi maakte zijn "Un Giorno di Regno" af maar de première 5 september 1840 werd een fiasco! Het publiek siste en joelde en alle volgende voorstellingen werden afgezegd. Raar genoeg was de pers Verdi zeer genadig gebleken en koelde haar woede op de incapabele zangers. Nee, volgens de pers was Verdi niets te verwijten geweest, maar moest hij zich nooit meer met komische opera bezig gaan houden want daar lagen zijn kwaliteiten zeker niet. Aan het eind van Verdi's immense carrière besloot hij zijn oeuvre met, jawel, een komische opera "Fallstaff".

Zoals aan het begin van dit schrijven gemeld hield Verdi het voor gezien, na alle huiselijke drama's en de wrede première van "Un Giorno di Regno" in oktober. Maar een maand of 5 later kreeg Merelli zijn zin toen Verdi toch koortsachtig en enthousiast aan "Nabucco" begon. In Februari stonden de 1e noten op papier en in oktober was het werk gereed. In december benaderde hij diva Strepponi voor de vrouwelijke hoofdrol Abigaile. Waarom zo nodig Strepponi? Wie was zij dan wel? Zij was het die Verdi onder de aandacht had gebracht van Merelli. En Verdi was haar daar bijzonder dankbaar voor want zij was de leading lady van de opera. Zij was de minnares van de tenor Moriani die de vader was van één van haar 3 kinderen. Strepponi was pas 24 toen zij Verdi leerde kennen. Haar levenswandel en haar gebrekkige techniek garandeerden haar geen lange carrière en ten tijde van "Nabucco" was haar stem al een behoorlijk eind achteruit gegaan. Op haar 31e stopte ze met zingen en verhuisde naar Parijs om les te gaan geven. Strepponi was befaamd om haar Donizetti en Bellini-rollen.

Strepponi's bereidheid om Abigaile voor haar rekening te nemen versnelde het proces van de opvoering. Met zo'n naam op het plakkaat was succes een grote waarschijnlijkheid. Op 9 maart 1842 ging in La Scala van Milaan "Nabuccodonosor" in première. (De titel "Nabucco" werd voor het eerst gebruikt voor een opvoering in Corfu 2 jaar later, en veel later ging de opera in Londen in première onder een wel heel erg vreemde naam: "Nino". De Engelsen vonden een bijbels figuur op het toneel maar helemaal niks. Over bijbels gesproken, pas in 1958 ging de opera over de onderdrukking van het joodse volk in Israël in première).

"Nabuccodonosor" werd een eclatant succes. De hele wereld stond op stelten! Stel je voor geen 4 of 5 zoals te doen gebruikelijk, en dan moest een opera al een ongehoord succes blijken, maar 57 (!!!) voorstellingen "Nabuccodonor" in één seizoen La Scala 1842.

Nooit eerder vertoond in de geschiedenis van La Scala. Strepponi zong belabberd, maar werd gecelebreerd, wat wil je het stuk was zo sterk dat het niet kapot te zingen leek. De zangers, dansers, musici en technici hadden tijdens de repetities al het één en ander gehoord en waren in alle staten. Ze bazuinden dat natuurlijk maar wat graag rond dus de nieuwsgierigheid overschreed alle grenzen en daarna evenzo het enthousiasme. Maar er was natuurlijk meer dan alleen het stuk en die geweldige muziek, het was mede een nationaal gevoel in die dagen dat "Nabuccodonosor" tot het succes maakte.

De herkenning bij de Italianen met betrekking tot het lot van de onderdrukte joden in "Nabuccodonosor". Ze waren de heerschappij van het Oostenrijkse koningshuis meer dan zat en verlangden naar een eigen koning, Victor Emmanuel.

Verdi werd de man, nee, beter gezegd: het ikoon van het Risorgimento.

Risorgimento is de wederopstanding van het verdeelde Italië. De eenheid van het land lag in gruzelementen en de Italianen waren het over één ding eens.. Verdi heeft ons laten zien wat we doen moeten. Verdi was totaal niet politiek geëngageerd en was 't natuurlijk diep in zijn hart eens met de strijders voor een vrij Italië, maar daar hield dan zijn politieke ambitie mee op. Nee... hij zal niet beledigd zijn geweest met de nevenwerking van zijn "Nabucco", maar bedoeld als zodanig was het zeker niet.

Zoals gezegd was Verdi een hartstochtelijk bijbellezer en hij voorzag ook elk van de 4 aktes van "Nabucco" van een subtitel, quote of parafrases van het boek Jeremia.

Deel 1... Jeruzalem.

Deel 2... de goddeloze.

deel 3... de Profetie.

en deel 4... het gebroken idool.

Met "Nabucco" legde Verdi de basis van zijn latere MacBeth, waarbij je mag opmerken dat de neurotische Nabucco veel gelijkenissen vertoont met de idiote MacBeth en Lady MacBeth een vroege versie van haarzelf mag herkennen in de wrede Abigaile. Donizetti woonde een uitvoering van "Nabucco" bij en op zijn terugreis hoorde men uit zijn koets:"O, die Nabucco...prachtig..prachtig..prachtig" klinken. Na de première ontstond er een ware Verdi manie. Mode en gerechten droegen zijn naam..Verdi sjaals.. Verdi hoeden.. en saus ´ la Verdi.

Ja het kan raar lopen. Verdi verloor twee kinderen en zijn vrouw alsmede twee opera's voordat hij de man van de operatoekomst van Italië werd. Op de deuren en ramen en muren stond ten tijde van Verdi gekalkt "Viva Verdi". Dat betekende toen wat anders dan we op het eerste oog geloven, maar in de zin van de waarheid mogen nu wel roepen "Via Verdi... Viva Nabucco"!!